IMF’den Türkiye’ye Mali Şeffaflık Uyarısı
Uluslararası Para Fonu (IMF), Türkiye'ye ilişkin Mali Şeffaflık Değerlendirme raporunu yayımladı. Raporda, Türkiye'nin mali şeffaflık alanındaki reformlarının 2021'de program bütçesine geçilmesi, tahakkuk esaslı Uluslararası Kamu Sektörü Muhasebe Standartları'nın uygulanmaya başlanması ve Devlet Mali İstatistikleri raporlamasının sürekli iyileştirilmesi gibi adımları kapsadığı belirtildi. Kamu işletmelerine ilişkin raporlamanın iyileştiği, bütçenin bütünleşik temelde sunulduğu ve kamu harcamalarının çok büyük bölümünün bütçe belgelerinde yer aldığı ifade edildi.
Hükümetin 2017'de vatandaş bütçesi yayımlamaya başladığı, 2022'de ise başlangıç bütçe ödeneklerini önemli ölçüde aşan harcamalar için ek bütçe uygulamasına geçtiği aktarılan raporda, bu gelişmelerin onlarca yıllık ilerlemenin üzerine inşa edildiği kaydedildi. IMF, son değerlendirmede Türkiye'nin Mali Şeffaflık Kodu ilkelerinin yaklaşık üçte ikisinde iyi veya ileri uygulama düzeyini karşıladığını, bu oranın 2015'teki değerlendirmede yaklaşık yarı seviyesinde bulunduğunu ve Mali Şeffaflık Kodu ilkelerinin yaklaşık üçte birinin değerlendirme düzeyinin 2015'ten bu yana yükseltildiğini bildirdi. Genel yönetim düzeyindeki yükümlülüklerin yanı sıra finansal ve finansal olmayan varlıkların neredeyse tamamının raporlama kapsamına alındığı, ancak kamu emeklilik sistemine ilişkin yükümlülüklerin kapsam dışında kaldığı kaydedildi.
Mali Risk Yönetiminde Sınırlı İlerleme
Raporda, mali risk yönetiminin Türkiye açısından mali şeffaflığın en zorlu alanı olmaya devam ettiği ve son 10 yılda bu konuda yalnızca sınırlı ilerleme sağlandığına dikkati çekildi. Makroekonomik risklere ilişkin değerlendirmelerin üst düzey hassasiyet analizleriyle sınırlı kaldığı, tüm mali riskleri bir araya getiren tek bir özet raporun ise hâlâ yayımlanmadığı vurgulandı. Türkiye'de nüfusun hızla yaşlanmaya başlamasının uzun vadeli mali sürdürülebilirlik analizlerini gerekli kıldığı ancak bu analizlerin henüz bulunmadığı ifade edildi. Buna karşılık, kamu borçları ve kamu-özel sektör iş birliği projeleriyle bağlantılı garantilere ilişkin raporlamanın kaliteli olduğu, finans sektörüne ilişkin risklerin tam olarak açıklandığı ve özellikle depremlerle bağlantılı çevresel risklerin iyi geliştirilmiş bir strateji doğrultusunda yönetildiği belirtildi.
Deprem Harcamalarında Raporlama Sorunu
IMF, Türkiye'nin sistematik mali raporlama yapısının kamu maliyesinin anlaşılmasında zaman zaman kritik boşluklar oluşturduğuna dikkati çekti. Raporda, bazı eksikliklerin makroekonomik açıdan kritik boyutta olduğu, bunların Mali Şeffaflık Kodu kapsamındaki iki göstergenin değerlendirme düzeyinin düşürülmesine yol açtığı ve mali durumun yeterince şeffaf olmaması riskini doğurduğu belirtildi. 2023 depremlerine ilişkin yeniden inşa harcamalarının gerçekleşme zamanına yönelik sorunların bulunduğu ifade edilerek, hükümet raporlarına göre depremle bağlantılı harcamaların 2023'te GSYH'nin yüzde 3,6'sına, 2024'te yüzde 1,7'sine ve 2025'te yüzde 0,8'ine karşılık geldiği kaydedildi. Raporda, bu rakamların ödenekler açısından doğru olmakla birlikte fiilî harcamalar açısından ilk yıllardaki harcamaları önemli ölçüde yüksek, sonraki yıllardaki harcamaları ise düşük gösterdiği, 2023 yılı için raporlanan GSYH'nin yüzde 3,6'sı tutarındaki harcamanın yalnızca yüzde 0,8'lik kısmının fiilen gerçekleştirildiği vurgulandı.
KKM'nin Maliyeti GSYH'nin Yüzde 4,2'sine Ulaştı
Borç garantilerine ilişkin raporlamanın kapsamlı, açık ve kullanışlı olduğu ancak son yıllarda bütçe belgelerinde hükümetin Kur Korumalı Mevduat (KKM) hesaplarına ilişkin garantileri hakkında bilgiye yer verilmediği ifade edildi. KKM uygulamasıyla hükümetin dövize endeksli Türk lirası mevduatlarda GSYH'nin yüzde 8'ine kadar ulaşan bir kur riski üstlendiği belirtilen raporda, kurda yaşanan sert değer kaybının devlete GSYH'nin yüzde 4,2'sine karşılık gelen bir maliyet yüklediği kaydedildi. Bu maliyetin bir bölümünün bütçeden karşılandığı, bir bölümünün ise Merkez Bankası'nın zararlarına yansıyarak bankanın özkaynaklarının GSYH'nin yüzde 2,9'u kadar negatif seviyeye gerilemesine yol açtığı aktarıldı.
TOKİ ve Varlık Fonu'nda Şeffaflık Eksikliği
IMF raporunda, Kamu İşletmeleri Raporu'nun genel olarak yüksek kalitede olduğu ancak TOKİ'nin mali bilgilerini içermediği kaydedildi. TOKİ'nin kendi mali tablolarının kamuya açık olmadığı ve Sayıştay denetiminde şartlı görüş aldığı belirtildi. Varlıklarının GSYH'nin yüzde 2,6'sına karşılık geldiği ifade edilen kurumun, deprem sonrası yeniden inşa harcamalarının başlıca alıcıları arasında yer aldığı, sosyal konut projelerini finanse etmek amacıyla devletten ücretsiz arazi aldığı ve 2023'ten bu yana bütçe transferi aldığı bildirildi. Ayrıca, Türkiye Varlık Fonu bünyesinde GSYH'nin yüzde 29'u değerinde kamu varlığı bulunduğu, ancak bu büyüklüğe eşlik eden şeffaflığın sınırlı kaldığı vurgulandı.
IMF'den Dört Öncelikli Öneri
IMF, belirlenen sorunların giderilmesi amacıyla mali şeffaflığın geliştirilmesine yönelik şu dört öncelikli öneriyi sundu:
- Devlet Mali İstatistikleri raporlamasının tüm kamu sektörünü kapsayacak şekilde genişletilmesi ve genel yönetimi, TOKİ ile Türkiye Varlık Fonu'nu içeren konsolide gelir tabloları ile bilançolar hazırlanması.
- Bakanlıklar, döner sermayeler ve bütçe dışı fonlar dâhil tüm merkezi yönetim kuruluşlarını kapsayan, yıllık bir mali tablo hazırlanması ve bu tablonun Sayıştay tarafından denetlenmesi.
- Hükümetin mali hedefinin bütçe belgelerinde açıkça ilan edilmesi, yayımlanması ve hedefe ilişkin gerçekleşmelerin raporlanması.
- Makroekonomik gelişmeler, garantiler, kamu-özel sektör iş birliği projeleri, kamu işletmeleri, finans sektörü, yerel yönetimler, doğal afetler ve demografik değişimden kaynaklanan uzun vadeli riskleri kapsayan yıllık bir mali risk raporu hazırlanması.
Kaynak: Birgün
