Tarım Verileri ve 25 Yıllık Kayıplar Raporu
Türkiye'de 1927'den 2001'e kadar yedi kez yapılan genel tarım sayımı, 2002 yılından bu yana yapılmadı. Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, 2024 yılında yaptığı açıklamada Türkiye Yüzyılı'nın tarımın yüzyılı olacağını belirterek genel tarım sayımının gerçekleştirileceğini duyurdu. Üretimde sürdürülebilirliğin ve kayıtlılığın artırılacağı savunulan sayım sonuçlarının 2026'nın ikinci çeyreğinde açıklanacağı bildirilmesine rağmen, dördüncü çeyreğe girilmesine karşın herhangi bir açıklama yapılmadı.
Sayımın yapılmadığı 25 yıllık süreçte tarım sektöründe yaşanan kayıplar farklı verilere yansıdı. 2007'de çıkarılan Tarım Kanunu'nda tarımsal desteklerin gayrisafi millî hasılanın en az yüzde 1'i olması hükmü yer almasına rağmen bu kural yıllardır uygulanmadı ve çiftçinin alacağı destekler 2 trilyon TL'ye dayandı. Ekonomim'de yer alan habere göre, yalnızca 2026 Ocak-Eylül döneminde bütçeden faize 2 trilyon 248 milyar lira harcanırken, tarımsal desteklemelere 114 milyar lira, yatırımlara ise 583 milyar lira ayrıldı. Bu bütçe dağılımıyla faiz harcamaları tarımsal destekleri 20 kat, yatırımları ise 4 kat aştı. Tarım Bakanı İbrahim Yumaklı'nın "Türkiye Yüzyılı, tarımın yüzyılı olacak" dediği ve tarım sayımının yapılacağını açıkladığı dönemde gıda enflasyonu yüzde 72 seviyesindeydi.
Anket Usulü Sayım Eleştirisi
İktisatçı Prof. Bahadır Aydın, 2026'da anket usulü yapılan tarım sayımının içeriğinin 2001'deki sayımın yakınından bile geçmeyeceğini belirtti. Önceki tarım sayımlarında tarımsal üretim işletmelerinin, kiracılık, yarıcılık, ortakçılık gibi üretim ilişkilerinin ve işletme ölçek büyüklüklerinin ilçe düzeyine kadar ayrıntılı biçimde incelenebildiğini vurgulayan Aydın, güncel anket usulü sayımda bu ayrıntıların yer almayacağını ifade etti. Üreticinin arsalarını alarak kiralama uygulamasını da değerlendiren Aydın, bu arazilerin sanayi kuruluşlarıyla bağlantılı şirketlere verileceğini ve tarımın şirketlerin eline bırakıldığını kaydetti.
Doç. Dr. Tayfun Özkara ise neoliberal tarım politikalarının devletin fiyatlara müdahalesini piyasa kurallarına aykırı gördüğünü ancak tarımda gerçek bir serbest piyasa bulunmadığını belirtti. Güçlü şirketler, tüccarlar ve büyük perakendecilerin fiyatları belirlemede söz sahibi olduğunu, örgütsüz çiftçilerin ise bu durum karşısında zayıf kaldığını vurguladı. küresel piyasalarda savaş ve benzeri ekonomik baskılar üreticinin işini daha da zorlaştırdı.
İstihdam Ve Borç Yükü Büyüyor
TÜİK 2025 yılı işgücü verilerine göre, 2002 yılında yaklaşık 7,5 milyon kişinin istihdam edildiği tarım sektöründe çalışan sayısı 4 milyon 560 bine geriledi. 2002'den 2025'e kadarki süreçte tarımda çalışan sayısı yaklaşık 2 milyon 940 bin kişi azaldı ve oransal düşüş yüzde 39 oldu. 2025'te tarım sektöründeki istihdam bir önceki yıla göre 267 bin kişi azalırken, tarımın toplam istihdam içindeki payı yüzde 14,0 olarak kayıtlara geçti. Düşüş eğilimi 2026 yılının ilk çeyreğinde de sürdü; TÜİK 2026 birinci çeyrek verilerine göre tarımın istihdamdaki ağırlığı yüzde 13,8'e gerilerken sektördeki istihdam bir önceki çeyreğe kıyasla 44 bin kişi daha azaldı.
İstihdamdaki daralmanın yanı sıra tarım sektörünün finansal borç yükü de arttı. BDDK verilerine dayanan TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası açıklamasına göre, 2002 yılında çiftçilerin bankalara olan kredi borcu 2,5 milyar lira düzeyindeyken, 2026 yılı Mart ayı itibarıyla tarım sektörünün bankalara olan toplam nakdi kredi borcu 1 trilyon 355 milisayar 462 milyon TL'ye ulaştı. Tarım, avcılık ve ormancılık faaliyetleri birlikte değerlendirildiğinde toplam borç yükü 1 trilyon 371 milyon 425 bin TL'ye çıktı. Aynı dönemde tarım sektöründe takibe düşen kredi miktarı ise 21 milyar 203 milyon TL olarak açıklandı.
Tarım Arazilerinde Milyonlarca Hektar Kayıp
TÜİK verilerine göre 2002'de toplam işlenen tarım alanı ve uzun ömürlü bitki alanı 26 milyon 579 bin hektar iken, 2024'te bu alan 24 milyon 2 bin hektara düştü. Ziraat Mühendisleri Odası'nın 2026 yılı değerlendirme raporunda ise Türkiye'nin toplam tarım arazisi varlığı 23 milyon 978 bin hektar olarak belirtildi. Bu verilere göre 2002 yılına kıyasla kaybedilen tarım alanı büyüklüğü yaklaşık 2 milyon 601 bin hektarı buldu.
Avrupa ülkeleri çiftçilerini desteklemeyi sürdürürken, İspanya'da 2025 yılında Ortak Tarım Politikası kapsamında çiftçilere yaklaşık 7 milyar avro destek sağlandı, 2026'da ise 4,897 milyar avroluk doğrudan ödeme bütçesine ek olarak 1,304 milyar avroluk afet yardımı ve 1,107 milyar avroluk kriz paketi açıklandı. Almanya'da tarımsal destekler için yıllık yaklaşık 6,2 milyar avroluk AB kaynağı ayrılırken, 2026'da tarımsal dizel vergi iadesinin yıllık maliyetinin yaklaşık 430 milyon avro, AB kaynaklı gübre ve enerji krizi desteğinin ise 60,3 milyon avro olması öngörüldü. Fransa'da ise 2025 yılında tarımsal alanda çeşitli finansal destekler devreye sokuldu.
Kaynak: Birgün
